De-Stijl
Til baka

Í lok fyrri heimsstyrjaldar var, fyrir forgöngu Theo van Doesburg, stofnað tímaritið De Stijl, sem tjáningamiðill hreyfingar sem með tímanum fékk svo sama nafn - De Stijl.

Þetta gerðist þegar styrjöld geisaði og hópnum, sem saman stóð af arkitektum og listamönnunm, ofbauð tortímingin og velti fyrir sér hvaða breytingar þyrftu að verða í hugsun manna til að hið góða næði yfirhöndinni. Hún yrði að koma innanfrá - í nýjum viðhorfum og hugarfari. Því væri það hlutverk De Stijl að laga manninn að andlegri hreinsun látlauss einfaldleika, þar sem sannleiki og fegurð kæmi fram í frumgildum sínum, beinum línum og hrinum litum.

Í verkum De Stijl manna ríktu sömu viðhorf hvort sem um var að ræða byggingar, málverk eða húsgögn. Húsin áttu að vera í einföldum formum og nákvæmum skiptingum í hlutföllum flata, sjósra og dökkra. Allt varð að vanda sem listaverk væri. Arkitektarnir teiknuðu sambýlishús, einbýlishús, kaffihús, allt með sömu vandvirkni, því kjarni þess sem hreyfingin stefndi að var viðhorfsbreyting manna fyrir áhrif fagurra og vandaðra hluta. Leturgerðir lutu sama lögmáli.

Húsin voru alger nýlunda, andstæða grárra leiguhjallanna sem byggðir höfðu verið í öllum stórborgum Evrópu. Félagslegar miðstöðvar voru byggðar og verslunarhús, allt í tengslum við íbúðarhúsin. Einfaldur byggingarstíll gerði þeim kleift að setja húsin saman úr verksviðjuframleiddum steyptum og stöðluðum einingum. Þetta var mikil framúrstefna.

En mörg af bestu verkum De Stijl hópsins náðu ekki lengra en á teikniborðið og hefur samtíðin ef tilvill ekki talið sig hafa þörf fyrir svo framsækna listamenn. Það þurfti því stórhuga menn eða auðuga og óhrædda við nýjar leiðir, til að notfæra sér hugmyndir De Stijl.

Til samanburðar við Bauhaus hönnunina, sem miðaði allt við notagildi hlutarins er grundvallarmunur á þessum tveim hliðstæðu hreyfingum. Húsgögn Bauhaus voru miðuð við þægindi fyrst og fremst auk einfaldleika og framleiðsluhæfni, en stóll hannaður í anda De Stijl hafði ekki líkamsþægindi sem aðalmarkmið (sbr. "Rauði stóllinn" 1915 eftir Gerrit Rietveld), því þægindi voru ekki aðþeirra mati nema lítill hluti mannlegra þarfa og stóllinn var því ekki aðeins fyrir sofandi líkama, heldur sæti vakandi og hugsandi manns. Þeir höfðu útlitið ofar öllu öðru en hjá Bauhaus samræmist notagildi og útlit.

Piet Mondrian var einn af upphafsmönnum De Stijl-hreyfingarinnar í Hollandi. Í þessari umbyltingu voru málverk hans einn mesti áhrifavaldurinn því hann hafði aðhyllst lágréttar og lóðréttar línur og notaði aðeins frumlitina að viðbættu svörtu og hvítu.

Síðast uppfært 2-06-2001
© Aðalbjörg María Ólafsdóttir